200 jaar geschiedenis van de Zuid-Willemsvaart

Een nieuw kanaal ligt er niet zomaar. Voor de aanloop naar de aanleg van het Máximakanaal moeten we meer dan 200 jaar terug in de tijd. Terug naar een zelfbenoemde Franse keizer: Napoleon Bonaparte.

Napoleon

Koning Willem I: Kanalenkoning

Een van de grootse plannen van Napoleon was het ‘Grand Canal du Nord’. Het vervoer over water in het huidige Nederland en België ging moeizaam. Dat had onder andere te maken met het feit dat onze rivieren ‘regenrivieren’ zijn. De waterstand is afhankelijk van regenwater. Met het Grand Canal du Nord wilde Napoleon een einde te maken aan die afhankelijkheid. Daarvoor moest een ‘voedingskanaal’ komen dat water aftapte bij Smeermaas (in de buurt van Maastricht) en afvoerde naar een bassin in Lozen.

In 1804 begon men met graven en in 1809 kon de slechts vijf meter brede vaarweg in gebruik worden genomen worden.

Op 16 maart 1815, benoemt Willem Frederink zichzelf tot Koning der Verenigde Nederlanden en hertog van Luxemburg. Bij ons bekend als  Koning Willem I.
Tijdens zijn ballingschap in Engeland – van 1795 tot 1813 – ziet Willem wat het aanleggen van kanalen kan doen voor de economie. Net als veel andere vorsten raakt hij in de greep van de ‘kanalengekte’. Ook zijn eigen koninkrijk wil hij op deze manier een economische impuls geven. Het zou hem uiteindelijk de bijnaam ‘Kanalenkoning’ opleveren.

’s-Hertogenbosch: schakel tussen noord en zuid

Koning Willen I constateert, dat  ’s-Hertogenbosch mooi als schakel kan dienen tussen de noordelijke en zuidelijke handel in Nederland. De rivier brengt de stad voorspoed, maar is ook regelmatig onbegaanbaar en geeft de nodige wateroverlast. Daardoor blijft ’s-Hertogenbosch achter in zijn economische ontwikkeling. Een betrouwbaar alternatief voor het vervoer over de Maas zou zeer welkom zijn.

De Zuid-Willemsvaart

Op 6 augustus 1821 wordt definitief besloten om een kanaal te graven. Het kanaal gaat in het noordelijk deel het stroomgebied van de Aa volgen. In het zuidelijke gedeelte wordt gebruikgemaakt van een bestaande waterweg: Napoleons toevoerkanaal wordt verbreed en uitgediept!

De gouverneur van Limburg geeft de aftrap op 11 november 1822 ter hoogte van de huidige Sluis 0 in ’s-Hertogenbosch. Bij die gelegenheid wordt ook de naam bekendgemaakt: Zuid-Willemsvaart.

Op 24 augustus 1826 wordt de Zuid-Willemsvaart feestelijk geopend. Met 122,5 kilometer is het op dat moment het langste kanaal van Nederland.

7.000 arbeiders

122,5 kilometer waterweg, 21 sluizen, 35 bruggen en brugwachtershuisjes: zoiets leg je niet zomaar aan. Het werk wordt gedaan met de hand, de schop, kruiwagens, handpompen, kettingmolens en hoosbakken. Zo’n 7.000 kanaalwerkers komen er naar schatting aan te pas. Mannen én vrouwen. De mannen verdienen ongeveer 40 cent per dag, de vrouwen een kwartje.

Vertrouwde route over de Maas

Eindelijk is de nieuwe Zuid-Willemsvaart er dus gekomen. Maar de binnenvaartschippers zien de 21 sluizen (waarvoor betaald moet worden!) en 35 bruggen die hen veel tijd kosten niet erg zitten. Het ontbreken van een rechtstreekse kanaalverbinding met Luik brengt de schippers ook al niet op de banken. Voorlopig houden ze vast aan de vertrouwde route over de Maas.

Zuid-Willemsvaart uit de binnenstad?

Als in de tweede helft van de negentiende eeuw het scheepvaartverkeer begint te groeien, wordt het al snel te druk op het smalle kanaal door de binnenstad van
’s-Hertogenbosch. Tegemoetkomende schepen kunnen elkaar nauwelijks passeren. Tussen 1890-1900 krijgt het kanaal daarom een ruimer jasje met een bodembreedte van 10 tot 15 meter. In de jaren ‘30 van de vorige eeuw worden ook de meeste sluizen verbreed en verlengd.

Intussen blijven de schepen in omvang groeien en verouderen de bruggen en sluizen. Plannen om het hele kanaal te vernieuwen komen en gaan. In 1968 laat Rijkswaterstaat onderzoeken of de Zuid-Willemsvaart omgelegd kan worden, buiten de Bosscher binnenstad om. Omdat er geen overeenstemming wordt bereikt, blijven deze plannen slechts op papier bestaan.

2010: het licht op groen

Het duurt tot 1993 voor de plannen weer afgestoft worden en er opnieuw onderzoek gedaan wordt naar de haalbaarheid van omlegging en opwaardering van de
Zuid-Willemsvaart naar schepen van de klasse IV. Dit keer is er geen houden meer aan. In 2010 gaat het licht op groen. De nieuwe Zuid-Willemsvaart komt er!